poniedziałek, 8 października 2012

Kysucko-Orawska Kolej Leśna



Najważniejszym wszak obiektem wiejskiego skansenu jest kolejka leśna. Jest ona Integralną częścią Muzeum Wsi Kysuce Nova Bystrica - Vychylovka. Zachowana i odnowiona Kysucko Oravská Lesna Żeleznica (KOLŻ) powstała już w niepodległej Czechosłowacji w 1926 r.w wyniku scalenia odcinków leśnych szlaków żelaznych wybudowanych jeszcze w czasie trwania Wielkiej Wojny (w latach 1915-1918) w jednolitą całość. Połączone torowiska to zachodni, tak zwany odcinek kysucki (z rejonu Ośćadnicy do Vychylovki i Novej Bystricy wraz z niewielkimi bocznicami budowanymi w zależności od aktualnych potrzeb) oraz orawski. Ten ostatni trakt ciągnął się od Lokcy w kierunku Orawskiej Leśnej (dawniejszej Erdútki) i Zakamenné z odgałęzieniem północnym w kierunku Mútne. Podstawą i racją istnienia kolejki była eksploatacja bogatych zasobów leśnych i pozyskiwanie wysokiej jakości drewna; przede wszystkim jako budulca. Po scaleniu kolejka liczyła ponad 110 km.

Wykonawcą inwestycji, zaczynając od najstarszego odcinka z Oszczadnicy do Starej Bystricy, a potem następnych była austriacka firma Mühlen Aktiengesellschaftfür und Holzindustrie z Wiednia. Uzyskała ona prawo eksploatacji lasów na 10 lat, wykupując teren pod budowę,a później także tutejsze lasy od hrabiego Karola, właściciela tych obszarów. Chociaż pomysł zbudowania na tym terenie kolei leśnej sięga roku 1906, jego realizacja ziściła się dopiero w roku 1914. Stosowne zezwolenie na wybudowanie kolejki 760 mm udzielone było17 grudnia 1914 r. i potwierdzone przez władze pismem ć.18650/111-1915 z 12 maja 1915 r. Ponieważ trwała Wielka Wojna, techniczno-policyjny odbiór pierwszego odcinka przez Generalną Inspekcję w Budapeszcie nastąpił dopiero 17 lipca 1917 r. Projektantem kysuckięj wąskotorówki był inż. Vincent Sekac; ciekawa i barwna postać tamtej epoki.

Dalszą rozbudowę kontynuowano w okresie międzywojnia .Z uwagi na spore wzniesienia, sięgające nawet do 73%o ograniczono prędkość pociągów. I tak w sekcji Ośćadnica - Chmura prędkość maksymalna to 12 km/h, w sekcji Chmura - Gontkula 8 km/h, a na odcinku Gontkula - Lokca -15 km/h. Długość linii głównej wynosiła 61 km, a wraz z odgałęzieniami 110 km.Najmniejszy promień łuków (za wyjątkiem pierwszego odcinka) wynosił 50 m. Aby uzmysłowić sobie kąty nachyleń,a tym samym ciężką pracę maszynistów warto nadmienić, iż trasa kolejki wiodła do najwyższego punktu do stacji Beskyd osiągając wysokość 939 m n.p.m. Dodatkowo w rejonie wsi Kysuce na odcinku 1,5 km parowóz musiał „nagle” pokonać (bez dodatkowej szyny zębatej) 217 metrów wysokości. Tyle bowiem wynosi tu różnica poziomów. Niezwykle trudny profil trasy przyczyniał się też do wypadków. Jeden z poważniejszych miał miejsce w dekadzie lat 60. Z nasypu stoczył się wówczas 4-osiowy parowóz (bliźniak Gontkulśka) oznaczony wtedy jako nr 5. Następny poważny wypadek pociągu przewożącego drewno miał miejsce 14 maja 1970 r. (już w trakcie prac rozbiórkowych) w rejonie Zakamenné.

Pracowita służba kolejki trwała do 1 stycznia 1969 r. Po tej dacie rozpoczyna się stopniowy demontaż i rozbiórka torów (co nastąpiło 31 grudnia 1971 r.) za wyjątkiem
8-kilometrowego odcinka Chmura - Tanećnik. Parowóz U45.9 w Vychylowce, gotowy do drogi.
W roku 1974 Muzeum w Ćadcy, pełniące funkcję ośrodka nadrzędnego ustanowiło tam muzeum etnograficzne połączone z rewitalizacją ocalałego fragmentu kolejki leśnej. Kamień węgielny pod planowane muzeum wmurowano 11 października 1974 r. Rekonstrukcji poddano też piękny odcinek torou ciągnący się nad górskim potokiem na odcinku Chmura - Kubatkovia (2,7 km). Po rozpoczęciu normalnego funkcjonowania Muzeum Wsi Kysuckięj w 1981 r., zabezpieczeniu bądź ściągnięciu
i naprawie wąskotorowego taboru, Muzeum Kolejowe w Vychylovce stało się niejako autonomiczną placówką na terenie całego zespołu etnograficznego Wsi Kysuce.
Począwszy od 1991 r. kolej leśna ze względu na swą wyjątkowość uznana została za pomnik kultury narodowej Republiki Słowackiej. W 1995 r. na ocalałej i odbudowanej trasie wprowadzono normalny ruch pasażerski dla turystów. O tym że kysusckoorawska „żeleźnica" ciężko pracowała (i całkiem zasłużenie doczekała się happy endu w postaci późniejszego skansenu) niech świadczą dane o przewozach drewna zawarte w tabeli 1.

Nieco inaczej potoczyły się losy wspomnianego drugiego, wschodniego odcinka kolejki: Mutne - Lokca - Orawska Leśna - Tanećnik wraz z odgałęzieniami. Pierwsze pociągi ruszyły tą trasą w 1918 r. z Orawskiej Leśnej przez Zakamenne do miejscowości Lokca. Kolejką zwożono drewno z lasów należących do tzw. komposesoratu orawskiego. Ponieważ odcinek kysucki w Ośćadnicy (czyli w Oszczadnicy) w przeciwieństwie do orawskiego miał punkt styczny z bocznicą normalnotorową, to uznano za konieczne połączenie obu linii. Spośród trzech projektów wykonanych w 1921 r. już w wolnej Czechosłowacji wybrano ten najwłaściwszy i najbardziej ekonomiczny. Projekt zrealizowano w latach 1925-26; łącznica ta liczyła 10,5 km i korzystnie wpłynęła na funkcjonowanie całego kompleksu kolei leśnej. W zimie 1945 r. partyzanci celowo uszkodzili tory, chcąc uniknąć wykorzystania kolejki przez cofające się wojska III Rzeszy. Po II wojnie światowej całe przedsiębiorstwo upaństwowiono. Prosperita w przewozach trwała do lat 50. W dekadzie lat 60. korzystanie z tego środka lokomocji przestało być opłacalne. Początek demontażu torów.i infrastruktury jak już wspomniano nastąpił w 1969 r. W etapie pierwszym zamierzano dokonać likwidacji odcinka Mutne - Furandova I Birch - Zakamenne. Drugi etap miał objąć rozbiórkę szlaku Zakamenne - Podrusnaćka. Trzeci etat to kasacja całej reszty: w tym linii Oszczadnica - Chmura, Ustrig - Gontkula oraz Gontkula - Beskyd. I... prawie się udało. Oficjalne zakończenie działalności leśnej wąskotorówki miało miejsce 31 grudnia 1971 r. Ze 110 km kolejowego szlaku zostało tylko 8 km (odcinek Tanećnik- Beskyd), czyli bez mała właśnie ta wstawiona w 1926 r.łącznica wiążąca obie kolejki w jedną całość. A uratowano ten niezwykle malowniczy szlak niemal w ostatniej chwili, głównie dzięki zabiegom miłośników kolei. Jednakże trakt ten, chociaż zyskał miano zabytku, od 1972 r.praktycznie pozostawał bez nadzoru.

W latach 1986-88 opracowano kolejny plan odbudowy i rewitalizacji tego unikatowego dziedzictwa kolejowej techniki w połączeniu z funkcjonowaniem tam rezerwatu przyrody. Pierwsze przymiarki do rekonstrukcji żelaznego szlaku wąskotorowego od strony wschodniej(orawską część kolejki przejęło Muzeum Orawskie) miały miejsce już w latach 90. Uskuteczniono wówczas odbudowę mostów i przepustów. W roku 1997 powodzie powodujące osuwiska dotknęły także całą kolejkę kysucko orawską,czyniąc poważne spustoszenia. Dopiero od roku 2003 można powiedzieć o końcu złej passy i systematycznej odbudowie wschodniego szlaku. W 2004 r. Muzeum Orawskie przygotowało kolejny projekt rewitalizacji,otrzymując państwową subwencję. Umożliwiło to uzyskanie pozwolenia na gruntowną odbudowę bądź przebudowę kolejki dostosowanej dla potrzeb turystycznych. Na podstawie odpowiednich dokumentacji technicznych w dniu 18 sierpnia 2004 r. Biuro Kolejowe w Bratysławie wydało zezwolenie (pod nr 2963/04) na przebudowę i odnowienie linii. Za tym dokumentem poszły następne, dotyczące infrastruktury, odwodnienia itp. Firmy dostarczające te projekty to Reming Consultz Bratysławy oraz Inkopp z Żiliny. W wyniku przewidzianego prawem zamówień publicznych postępowania przetargowego wykonawcą tej ambitnej inwestycji zostało przedsiębiorstwo o nazwie Company Ltd. KOTEZA z Vnitky.

Projekt ten został rozpoczęty w listopadzie 2005 r.(w tym czasie znowu miały miejsce osuwiska i ponowna likwidacja szkód) i zakończony w październiku 2007 r. Cała stara i zużyta bądź uszkodzona nawierzchnia została rozebrana i ponownie ułożona przy równoczesnej wymianie szyn oraz zastosowaniu świeżej podsypki tłuczniowej.Odbudowano też przepusty i mosty. Stacja początkowa w Tanećnlku wzbogaciła się o regionalne muzeum,gdzie jest sklep z pamiątkami, punkt gastronomiczny,kasa biletowa, toalety i wygodne, bite drogi dojazdowe wraz z tablicami informacyjnymi, aby móc bez przeszkód„odnaleźć” wąskotorówkę. W Tanećniku, oprócz parowozowni,po przeciwległej stronie stacji wybudowano drewniany budynek gospodarczo-techniczny, pełniący też zapewne funkcję wagonowni. W pobliżu na strumieniu górskim można obserwować pobór wody do parowozu za pomocą pulsometru. Na szlaku żelaznym przewidziano krótką wycieczkę dla pasażerów na pięknie położony punkt widokowy. Słowem: Europa!

Zakończenie procesu legislacyjnego i ustanowienie tzw. „ścieżki eksploatacyjnej1' kolejki orawskiej nastąpiło5 listopada 2007 r. Dokument nr 02/2007 z 7 stycznia2008 r. wydany przez Biuro Regulacji Transportu Kolejowego w Bratysławie zezwalający na prowadzenie usług kolejowo-turystycznych pozwolił wreszcie na otwarcie orawskiej wąskotorówki. 31 maja 2008 r. przy udziale wybitnych osobistości i licznej rzeszy turystów oraz miłośników kolei z kraju i z zagranicy kolejka orawska ponownie ruszyła. Ale ta druga, równie istotna data nastąpiła5 czerwca 2011 r„ gdy do ruchu wrócił po naprawie głównej słynny tendrzak Gontkulak 04-0 o numerze 15 233.Do tego bowiem czasu na stanie kolejki były tylko dwie lokomotywki spalinowe (serii DH 100) zakupione w 2003 i 2004 r.

Pieczołowicie zachowany i odtworzony najbardziej malowniczy odcinek Tanećnik - Beskyd - Chmura - Vychylovka- Kubatkovia obfituje w liczne strome podjazdy,zakręty, bądź też - z uwagi na trudny i niebezpieczny teren górski ślepe rampy zakończone rozjazdem usytuowanym wprost na szlaku, pozwalającym kontynuować podróż pociągiem po zmianie kierunku jazdy. Są to słynne„pętlice", od których kolejka wzięła swoją obecną nazwę (HLUŻ- Historicka Leśna Uvrat’owa Żeleźnica), a znane chociażby z kolei andyjskiej zaprojektowanej przez inż. Malinowskiego, lecz we współczesnej Europie stanowiące rozwiązanie zapomniane. Warto przypomnieć,że w Polsce podobne rozwiązanie było stosowane naprzykład na kolei Bełżec - Trawniki (p. ŚK 11/2002).Umożliwia one pokonywanie stromych wzniesień przez wydłużenie szlaku połączone ze zmianą kierunku jazdy- tak zwane trawersowanie.

Sprawna obsługa kolejki kusyckiej była możliwa przez zastosowanie lokomotywki popychającej, która po zmianie kierunku jazdy na pętlicy pełniła następnie rolę pojazdu prowadzącego. Słowacki wąskotorowy „vlak” funkcjonuje więc bez odczepiania lokomotyw i „oblatywania" składów. Według planów perspektywicznych w przyszłości ms być możliwa przejażdżka na całym zachowanym odcinku trasy. Z Tanećnika do stacji Beskyd, jak dotychczas: spalinowóz z parowozowym popychającym, zaś w drodze powrotnej odwrotnie. Podobnie na linii Vychylovka (Kubatkovia) - Chmura. Środkowy, najtrudniejszy odcinek Chmura - Beskyd ma obsługiwać drezyna. Nie zapomniano też o Orawskiej Leśnej. Na odtworzonym fragmencie toru i kolejowego przepustu stoją zabytkowe kłonicowe wózki wąsko torowe wraz z umocowaną na nich dłużycą, przypominając okres świetności wąskotorówki w tym rejonie.

Przez leśną kolejkę na Orawie przewinęło się wiele ciekawego taboru. Wśród parowozów były to przede wszystkim pojazdy MAV*. Henschel, ĆKD* i Orenstein & Koppel. W późniejszym okresie do ruchu weszły też pojazdy spalinowe Deutza (pojazdnr 4260/1939) i Stawostroj Raba Gyór. Na stanie była też ciekawa drezyna wykonana na bazie osobowego samochodu Skoda. Pełny wykaz pojazdów można znaleźć m.in. na stronie internetowej: http://kruzok.sk. Posiadane obecnie przez kolej parowozy są wyszczególnione w tabeli 2.

Oprócz parowozów na stanie kolejki są między innymi dwie lokomotywki spalinoweDH100, maszyna DH120-44 z Podbrezova, dwa spalinowozy BNE 50 (tzw. „Gebusy") sprowadzone z Dubnicy i Kladna w miejsce uszkodzonej po pożarze lokomotywy Raba M 042032, drezyna V7650, wagon gospodarczy, wózki kłonicowe do przewozu dłużycy i kilka wagonów towarowych. Tabor osobowy reprezentują wagony typu letniak oraz dwa osobowe wagony typu zamkniętego, nowszej i starszej budowy. Na uwagę zasługuje zwłaszcza ten ostatni: dwuosiowy, sygnowany numerem 101 zbudowany w 1912 r. przez zakłady w Koprzywnicy czeskiej. Leśna kolej posiada też tabor samochodowy. W1988 r. w prowizorycznym drewnianym magazynie kolejki nastąpił pożar, uszkadzając głównie tabor spalinowy.

 A oto garść informacji na temat dwóch aktualnie jeżdżących parowozów: serii U 45.9 kursującego latem 2011 r. na odcinku Vychylovka (Kubatkovia) Chmura oraz ĆKD 1441 (15 233), który 5 czerwca br. zainaugurował jazdy na nowo rewitalizowanym odcinku Tanećnik - Beskyd.

Maszyna serii U 45.9 została zbudowana w 1916 r. przez węgierską wytwórnię MAV (oczywiście działającą jeszcze w ramach monarchii habsburskiej) pod numerem4281 i dostarczona do Lokcy na kolejkę leśną na Orawie. Spośród dwóch podobnych maszyn (druga o nr 4282) ten egzemplarz uniknął złomowania po likwidacji kolejki w latach 70. Jest to parowóz o zewnętrznej ostoi posiadający cztery osie wiązane, o mocy 80 KM.

Druga maszyna (słynny Gontkulak - nazw numerze ĆKD 1441/1928. Na kolejce orawskiej pracował jeszcze inny, niemal identyczny egzemplarz pochodzi od gontkulowych dolin) to także czteroosiowy pojazd zbudowany w 1928 r. w Pradze, kolarz tejfirmy o numerze ĆKD 1543/1931, oznaczony nr 5 - ten sam, który w latach 60.uległ wypadkowi. Pierwszy parowóz przewidziany do pracy w lasach Żarnowy na środkowejSłowacji, na Orawę trafił dopiero po II wojnie światowej. Egzemplarz ten także uniknął złomowania. Po pobycie w Żilinie szczęśliwie doczekał naprawy głównej, abyw czerwcu zostać uruchomionym na odcinku Tanećnik - Beskyd. Podstawowe parametry obu kursujących maszyn są zawarte w tabeli 3. Jest nadzieja, iż do służby wróci niebawem też sympatyczna trzyosiowa lokomotywka parowa zbudowana w Budapeszcie w 1909 r. o numerze MAV 2282/1909, czyli obecnie seria U 34.901 z pięknym kominem zawierającym ogromną czapę od iskiernika. Maszyna pracowała niegdyś na kolei leśnej w Vilas.

Leśnej Kolejki Kusycko Orawskiej reklamować nie trzeba, reklamuje się bowiem sama. Wystarczy przyjechać i przekonać się na własne oczy.



0 komentarze

Posts a comment

 
© 2011 Rozkład jazdy pociągów pkp i pks
Designed by Blog Thiết Kế
Back to top